‘Het sierraam van de Persil-fabriek’

Overal in Nieuwegein kom je iets tegen, mensen, dieren, gebouwen, auto’s, fietsen, maar ook kunstwerken, Openbare Kunstwerken. Wie is de maker, waarom daar op die plek en wat stelt het nu voor. Onze fotograaf trekt eropuit, met zijn camera, met zijn blik op het kunstwerk om u te laten genieten van kunst, thuis, vanachter uw computer en… mocht u het zelf willen zien, dan kunt u er ook heen met de kennis die u hier leest op De Digitale Stad Nieuwegein.

Deze week geen beeld op een plein of in een park, maar een bijzonder kunstwerk in glas: het monumentale sierraam van de voormalige Persil-fabriek in Jutphaas. Het raam bevindt zich in het voormalige ontvangstgebouw op het terrein van de Zeepfabriek aan de Brugwal. Wie erlangs loopt, ziet een metershoog raam vol figuren, symbolen en verwijzingen naar wassen, reinheid en gezondheid.

Dat is geen toeval. Ooit was dit de plek waar wasmiddel Persil werd gemaakt. In mei 1932 opende de Persil-fabriek in Jutphaas haar deuren. Het fabrieksterrein groeide uit tot een markante industriële plek in Nieuwegein. Tegenwoordig staat het terrein aan de vooravond van een nieuwe toekomst, maar het sierraam herinnert nog altijd aan de tijd waarin hier dagelijks wasmiddelen werden geproduceerd.

Naast het raam hangt nog altijd een plaquette waarop de voorstelling uitvoerig wordt verklaard. De twee onderste panelen zijn ontleend aan de Odyssee van Homerus. Daarop is te zien hoe Nausicaa, dochter van koning Alcinous, met haar dienaressen kleding wast bij een rivier. In de buurt ligt Odysseus, die na een schipbreuk uitgeput en zonder kleding op het land van de Phaeaciërs is aangespoeld.

Plaquette met beschrijving

De keuze voor juist deze scène ligt voor de hand. Vuile kleding, helder water en het wassen ervan sloten naadloos aan bij het product dat in de fabriek werd gemaakt. Op het raam is Nausicaa te zien terwijl zij het wasgoed behandelt, omringd door haar dienaressen. Een kraanvogel in het tafereel moest, zo vermeldt de plaquette, de liefelijkheid van de voorstelling benadrukken.

Boven deze klassieke wasscène is een grote vrouwenfiguur afgebeeld: Hygieia, in de Griekse mythologie de godin van gezondheid en reinheid. Zij staat symbool voor het doel en de werking van de Persil-producten: reinigen en daarmee bijdragen aan hygiëne en gezondheid.

Rond Hygieia zijn verschillende symbolen aangebracht. Een tandrad verwijst naar de industrie, het Mercurius-embleem naar handel en nijverheid en een microscoop naar chemisch onderzoek. Daarmee wilde de fabrikant duidelijk maken dat een schoon product niet alleen uit een fabriek kwam, maar ook het resultaat was van wetenschap, techniek en handel.

Helemaal bovenin krijgt de boodschap bijna iets reclameslogansachtigs. De zon staat voor licht en bleekwerking, terwijl wegvliegende vleermuizen symbool staan voor nacht, vuil en vlekken. Zoals de nacht verdwijnt bij het aanbreken van de dag, zo zou vuil verdwijnen door de reinigende werking van Persil.

Het kunstwerk was dus niet alleen bedoeld als versiering van het ontvangstgebouw. Het raam vertelde bezoekers in één oogopslag waar de fabriek voor stond: properheid, moderniteit, wetenschap en een stralend schoon resultaat. Monumentale kunst als visitekaartje van een fabrikant.

Bossche kunstenaar en glazenier Marius de Leeuw
De maker van het raam lijkt de bekende Bossche kunstenaar en glazenier Marius de Leeuw te zijn. In een overzicht van zijn werk wordt een werk in Jutphaas genoemd als: ‘Raam kantoor Persil’. De Leeuw, geboren in 1915 en overleden in 2000, maakte meerdere monumentale ramen met gestileerde, figuratieve voorstellingen. Opvallend is wel dat in dezelfde oeuvrelijst bij het Persil-raam staat vermeld dat het gebouw zou zijn afgebroken. Het raam dat onze fotograaf vastlegde, is echter nog duidelijk aanwezig. Of het raam is behouden, verplaatst of dat de vermelding in de oeuvrelijst niet klopt, in onze redactie onbekend.

Een jonge Marius de Leeuw in zijn atelier. De kunstenaar maakte veel glas-in-loodramen. Foto: Collectie Erfgoed ‘s-Hertogenbosch

Herontwikkeling
Juist nu krijgt het sierraam opnieuw betekenis. Het voormalige fabrieksterrein wordt de komende jaren herontwikkeld tot een nieuw gebied met ruimte voor wonen, werken en ontmoeten. In het Ontwikkelkader Zeepfabriek wordt het monumentale venster nadrukkelijk genoemd als waardevol onderdeel van het voormalige kantoor. Het raam is daarmee niet alleen een herinnering aan Persil, maar ook een kunstwerk dat bij de nieuwe toekomst van deze bijzondere plek hoort te blijven.

Wie goed kijkt naar het hoge raam aan de Brugwal, ziet dus veel meer dan glas en afbeeldingen. Het is een verhaal over Jutphaas, over industrie, over mythologie en over een fabriek die haar eigen product liet vereeuwigen in kunst.